A- A A+
«Ақмола облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасы» ММ «Ақмола облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасы» ММ
Жануарлар дүниесі

Ақмола облысының жануарлар әлемi

Ландшафттарға сәйкес (орман, дала, өзен алқаптары бойынша шабындықтар) алуан түрлi. Мұнда сүтқоректiлердiң 55 түрi, құстардың 180 түрi, рептилиялардың 8 түрi, амфибиялардың 3 түрi және балықтардың 30 түрi байқалады,әлi күнге дейiн жәндiктер мен әсiресе қолқанатты сүтқоректiлердiң фаунасы нашар зерттелген.

Облыс шегiнде бiрқатар жануарлар ареалының шекаралары өтедi: солтүстiк-батыс — жабайы қошқар — арқар, Батыс — қызылшақты сарғыш; Солтүстiк — ала тас Дрозд, горихвостки-чернушки, Үндi көбiгi, жартасты сұлы, дала пищухи, сұр қамыт, тушканчика — секiру; қалқанордник, түрлi-түстi аусыл. Шығыс-шағын сарғыш; Оңтүстiк-қызыл дала; еуропалық кiрпi, Үлкен ала және қара шұңқырлар; ақ тауық, тiрi аусыл, кәдiмгi гадюктер. Сүтқоректiлердiң ормандары үшiн қазiргi уақытта бұлан мен сiбiр елiгi, сiлеусiн мен қылыш, басқа жылдары — көптеген қоян-ақымақ, жерсiндiрiлген ( Қарағайлы ормандарда) ақуыз — арба, мышевидтiлерден — қызыл жолақ және орман тышқаны, ал жәндiктерден-кәдiмгi және кiшкентай жертөле — бурозубкалар, сондай-ақ көптеген еуропалық кiрпi тән.

Орман — тетерев, ақ куропатка, жалбыз (үлкен таңбалы және қара), синицалар (үлкен ұзын қабырғалы, князек, қара түстi гаичка) мекендейтiн құстардан. Сұлы (ақ-бас киiм, БАҚ); горлицалар (кәдiмгi және үлкен), ешкi, кукушка, дрозд, — ба деряы, иволга, сорокопуттар (сұр, қара қоңыр, Құлан), өнiм алған кезде қарағайлар шырша кенелерiнiң табандары ұшып келедi.

Орман даласында сондай-ақ үкi (құлаққап, сықпа, батпақты) және жыртқыш күндiзгi құстар (бүркiт-қорым, үлкен қорым, кәдiмгi сарық, қара қорым, кәдiмгi қуыс, ителгi), сондай-ақ қырық, сұр қарға, галка, грач кездеседi.

Ормандардағы жәндiктерден қайың арасыншы, қайың ағасы, қайың мүйiзқұйрығы, май хрущы, сансыз қос қанатты — масалар, құмыралар, қақырықтар; көптеген құмырсқалар, әсiресе орман опушкаларында таралған.

Бұл аймақтың дала учаскелерiнде кең таралған, бiрақ типтiк дала жануарлары көп емес. Олар дала аймағының оңтүстiк бөлiгiнде кең тараған және саны көп. Бұл жерде орманды далалар сияқты қарапайым қамыттар, жыртқыш аңдар-қасқыр, түлкi, үрлемелi ормандар, қарсақ және дала хоры,қоян-русак, дала тамағы бар. Қыста далада жиi кездеседi, әсiресе көлдер мен өзендер, қоян — беляк.

Даланың төмен шөгiндi учаскелерiнде, көбiнесе жайылымдарда және кенттердiң жанында, бүкiл облыс бойынша сарысулар кездеседi; Солтүстiк Қазақстан облысында

Облыстың жартысы-қызыл, ал оңтүстiк — кiшi. Кей жерлерде олар егiстiктерге зиян келтiредi, бiрақ жалпы олардың саны жоғары емес және зиян аз. Барлық облыс бойынша далада дала тышқаны және бағалы терiсi бағалы аңдардың негiзгi азығы болып табылатын түрлi мышевидтi кемiргiштер кездеседi. Кемiргiштер-тұқымұядтардан тек облыстың солтүстiк бөлiгiнде ғана даулы орман тышқаны кездеседi-аздаған дала тышқаны, кое сирек кездесетiн тышқандар-малютка, үй тышқаны. Даладағы жәндiктерден шикi учаскелерде бұталармен және жоғары шөгiндiлермен, атап айтқанда, арктикалық және орта жерлердi кездестiруге болады. Аздаған кiрпi. Жазық даладағы ұшатын тышқандар сирек кездеседi.

Дала құстарының түрлiк құрамы бiркелкi. Ең массалық: далалық, мүйiздi, аққанатты, әсiресе, ТМД даласының эндемигi болып табылатын қара, ең iрi және Орталық Қазақстанның кеңiнен кетпейдi.

Iрi құстардан жазық Тырна-сұлуға тән, олар соңғы 10-15 жылда көп болды және тiптi антропогендiк биотоптарда — еркекшөп пен бидай егiсiнде қоныстанады. Даланы қазып жырту және пайдалану салдарынан дуадақ, стрепет саны күрт қысқарды,олар қазiр қорғалатын аумақтарда да, соның iшiнде Қорғалжын қорығында да сирек кездеседi. Жыртқыш құстардан дала қыраны, дала шөл даласы мен айдары тән.

Су айдындары мен көптеген өзендер мен көлдердiң жағалауларында тал, қамыс, мүйiз және басқа да ылғал сүйгiш өсiмдiктер бар жануарлар әлемi алуан түрлi. Iрi көлдердiң жағалауларында қабан, әдетте, көп, ал кей жерлерде жерсiндiрiлген ондатра бар; басқа жылдары су егеуқұйрығы өте көп, ал жәндiктерден көптеген жерлерде су жер қазғыш — кәдiмгi кутора кездеседi. Жағалауда борсық кең таралған. Әсiресе құстардың фаунасы әртүрлi. Суда жүзетiн ұялардан көптеген үйректер (кряква, чирок, сұр шилохвость, широконоска, қызыл толқынды нырок, хохлатый чернеть), сұр қаз, аққулар (кәдiмгi итмұрын, сирек кликун) және соңғы 30 жыл iшiнде фламингода қатты қысқарған. Су қоймаларында қамыс пен қамыс, қамыс (сұр, кiшi, қара), шағала (күмiс, сизая, озерная, Жарық, ақшыл, шағала) мекендейдi. Су қоймаларының жанында жиi сары, сұр және сирек көп iшедi.

Бiрақ, ендi негiзiнен балықпен қоректенетiн ұя емес, орлан жыртқыш құстар-белохвост және скопа, Батпақты алабұға.

Құрт-құмырсқадан көп инелiктер, қызметшiлер азықпен чайкам, крачкам, ұсақ-қазақстан республикасында жыртқыш құстар құстарға, әсiресе чеглоку. Фауна рептилий және әсiресе амфибий кедей. Барлық облыс бойынша рептилийден кәдiмгi ОЖ, өрнектi полоз, далалық гадюка, жыртылған аусыл, ал амфибийден — жасыл жаба және өткiр Бақа таралған. Тек облыстың оңтүстiгiнде ғана улы қалқанша мен түрлi-түстi аусыл кездеседi.

Ихтиофаун әлдеқайда әртүрлi. Ең көп таралған және жаппай балық-көлдер мен өзендердiң басым көпшiлiгiнде тұратын алтын мөңке. Барлық облыс бойынша язь, оңғақ, торта, шортан, өзен алабұға, ерш, нәлiм, күмiс мөңке, құм бар. Тек Ишим бассейнiнде ғана саны аз Сiбiр хариусы, ленок, Сiбiрлiк және овито мұзы — теңiз минагалары, пентаменщик және басқа да кейбiр түрлер кездеседi.

Омыртқасыз жануарлардың көптеген жәндiктерi, әсiресе шегiртке, мысалы, крест, ақ шашты. Сiбiр және қара-қызыл биелер, шегiртке, қоңыздар-сiлтiлер жолақ және қара, жер жүнi, шабындық көбелектер және т. б.

Әдетте Ерейментау төменгi таулы массивiнiң фаунасы ерекше. Ол әртүрлi, өйткенi орман және дала жануарларынан басқа мұнда Солтүстiк және тау реликтерiнiң қатары мекендейдi.

Соңғылардың арасында ең алдымен, Ерейментау қаласының солтүстiгiнде, Қойтас граниттi ұсақ шоқысында кездескен арқар — арқарды атап өту керек. Ерейментау қаласында бүркiт ұя салады, ал Қойтас шағын аңғарында — қорым мен сарыш.

Облыс аумағында бiрнеше жерсiндiрiлген түрлер бар. Бұл Солтүстiк Америкадан ондатр, Ертiс өңiрiнiң борларынан әкелiнген белка-телеутка, балықтардан сазан, дөңмолобик, ақ амур ( Амур өзенiнен), рипус.

Реликтiк түрлерден Солтүстiк және Оңтүстiк плейстоцендер бар. Бiрiншi, мысалы, еуропалық кiрпi, қызыл жолақ-экономка, ақ куропатка, үлкен таңбалы және қара жалбыз, нәлiм, өзен шаяны және т.б. жатады. Екiншi — арқар, Таңбалы тас дрозд, Үндi көбiгi, горихвостка — чернушка, жартасты сұлы, моңғол кiшi тетерева, фламинго, қалқантомордник және Омыртқасыздардың тұтас қатары.

Облыс аумағында Қазақстанның Қызыл кiтабына енгiзiлген келесi жануарлар кездеседi: арқар, ба лобан, бүркiт, дуадақ, тырна-сұлу, краснозобая казаркасы, колпицалар, кречетка, молалар, Дала қыраны, қыран, скопа, стрепет, фламинго, черноголовый хохотун. Қызыл кiтапқа сондай-ақ степная лыбка, қызыл пахучки, маховый шмель, лезус шмель, булавоусая мелитург, рофитондес" сұр, дала сколиi, алып шатыры енгiзiлген;

Пауыл көзi кiшi түнгi, шпорник қалайы; махаон, подалирий, аполлон.

Облыс аумағында сирек кездесетiн, жойылып бара жатқан немесе құнды жануарлар түрлерiн қорғау үшiн Қорғалжын мемлекеттiк қорығы және бiрқатар қорықтар құрылды.

Облыста құстар әлемi өте бай. Ол осы аумақта өмiр сүретiн түрлермен қатар, мұнда жазға ұшып келетiн немесе көктемде және күзде облыс аумағы арқылы ұшып өтетiн құстармен де ұсынылған. Жас құстар мұнда қысқа мерзiмдi аялдамалар жасап, тамақтанады. Бұл уақытта үлкен қаз, Кулик, үйрек табақтарын кездестiруге болады. Аққулар, цапли, тырналар, үйректер көптеген түрлерде кездеседi: түлкiлер, шәйнектер, Батпақты тауықтар, куликалар өте көп көлдерде кездеседi.

Орманда көптеген құстар кездеседi. Бұл аяз, кукушка, иволга, синицалар. Жыртқыштардан орманда құлаған үкi тұрады. Орманда қырық, Қарға және грачтар ұялары бар.

Кәсiптiк құстардан өте көп теревтер, жиi куропатка да кездеседi.

Оның iшiнде табиғат ескерткiштерi, қорықтар мен қорықтар ерекше қызығушылық тудырады.

Қазақстан аумағында қазiргi уақытта алты мемлекеттiк қорықтар бар. Олардың iшiнде ең iрiсi Ақмола облысының шегiнде орналасқан Қорғалжын. Оның жалпы аумағы 237138 га құрайды, оның iшiнде 199200 га су қоймаларына тиесiлi. Қорық 1958 жылдың мамыр айында құрылды, бiрақ ол бүкiл жыл болды. 1961 жылы ол қорық-аңшылық шаруашылығы болып қайта құрылды. 1968 жылы ғана қорық 177,2 мың га алаңда қалпына келтiрiлдi. Қорығы Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы Қорғалжын ойпатында орналасқан.

Мақаланың шыққан күні: 19.01.2017 17:00
Парақтағы соңғы өзгерістер: 04.10.2019 17:52
Қаралым саны: 5704

egov.kz - мемлекеттік қызметтер және ақпарат онлайн

 

@2019 «Ақмола облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасы» ММ
Яндекс.Метрика

Пошталық мекенжайы:

Телефон:

Электрондық пошта адресі:

020000 Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, Абая көшесi, 89

8 (7162) 25-19-86, факс 25-21-30

natur@aqmola.gov.kz